Niederländisch Nederlands

Informationen zur niederländischen Sprache und Kultur

Stand der Bearbeitung: 2.7.2006
Zuletzt bearbeitet: 20.5.2008

De taalvaardigheid - die Sprachfertigkeit

De taalvaardigheid van Nederlandse jongeren:

Martin Slagter: Taal moet je leren, leuk of niet. de Volkskrant, woensdag 28 juni 2006, blz. 11
Met enige regelmaat wordt mij als docent Nederlands gevraagd hoe het toch komt dat onze leerlingen zo beroerd lezen en schrijven. Met de schriftlijke taalvaardigheid van onze leerlingen is het inderdaad treurig gesteld. Dat begint zelfs collega's in andere vakken op te vallen. Het antwoord is eenvoudig: dat komt doordat deze leerlingen in de voorafgaande twaalf jaar veel te weinig les in schriftelijke taalvaardigheid hebben gehad. Op de basisschool en in het vmbo bestaat het vak Nederlands te veel uit discussiëren, presenteren, vergaderen en andere 'leuke' dingen. En veel te weinig uit spellen, lezen, schrijven en ontleden.
Er groeit een generatie jongeren op van wie een aanzienlijk deel na zo'n vijftien jaar onderwijs niet in staat is een fatsoenlijke tekst te schrijven of een goed boek te lezen. Hetzelfde geldt voor het lezen van iets langere en complexere krantenartikelen dan in Spits of Metro staan. De laatste jaren lukt het mij niet meer mijn leerlingen zelfstandig zo'n artikel te laten lezen. Ze kunnen de daarvoor benodigde concentratie niet meer opbrengen. Let wel: we hebben het over het hoogste niveau mbo en het eerste jaar hbo.
Voor het probleem van de gebrekkige schriftelijke taalvaardigheid van Nederlandse jongeren bestaat één echte oplossing: meer lesuren Nederlands. Maar in het kader van het Nieuwe Leren is op veel roc's (regionlae opleidingscentra) het aantal uren Nederlands juist teruggebracht of is het vak zelfs opgeheven. Bij ons krijgen de leerlingen welgeteld één klokuur per week Nederlands. Dat is te weinig om hun schriftelijke taalvaardigheid op een hoger plan te tillen, maar over meer 'contacttijd' biedt onze begroting geen enkele ruimte. Daarom is er een andere, goedkopere 'oplossingsrichting': alle docenten worden tot taaldocent verklaard. Vand deze 'integrale benadering' wordt in het beroepsonderwijs veel verwacht.
Gelet op het opleidingsniveau en de taalvaardigheid van de gemiddelde (mbo-)docent: te onrechte. Op mijn school heb ik welgeteld nog één universitair opgeleide collega (die overigens een vak geeft dat hij niet heeft gestudeerd). Voor de rest wordt het onderwijs verzorgd door tweedegraads docenten, instructeurs, assistenten en door stagiaires (oftewel lio's: leraren in opleiding).
... School moet 'leuk' worden. Maar jongeren lezen en schrijven leren, levert geen 'leuke' lessen Nederlands op. Om goed te leren lezen en schrijven, is inspanning, geconcentreerde aandacht en discipline nodig. Maar weinig jongeren brengen die zichzelf op...

Vokabelsuche im Wörterbuch Deutsch-Niederländisch / Niederländisch - Deutsch - woordenboek Duits - Nederlands / Nederlands - Duits (im Aufbau - in de opbouw)

Cees Nooteboom: Vertalers zijn alchemisten die goud maken uit goud. de Volkskrant 19 mei 2008, blz. 9
Een te vertalen auteur geeft zijn boek aan iemand die het opnieuw zal schrijven, waarna het nooit meer hetzelfde werk zal zijn.
Het gebeurde in Madrid, nog niet zo lang geleden. Mijn boek Tumbas, waarvan in Nederland tot dan toe alleen de titel Spaans was, lag in een Spaanse vertaling voor me op tafel.
Nu moet ik eerst iets uitleggen.
Er im mij gevraagd iets over het vertalen te zeggen. Niet alleen heb ik zelf nogal wat poëzie en toneel vertaald, maar ik heb in de afgelopen twintig jaar ook veel te maken gehad met vertalingen van mijn eigen werk in talen die ik soms wel en meestal niet kan lezen.
Ik ken de problemen dus van twee kanten, het hele scala aan kleine drama's die kunnen optreden als intelligente mensen tot samenwerking veroordeeld zijn, of, om het anders te zeggen, als een Nederlandse auteur aan een Kroatische vertaler moet uitleggen wat pijkers op laag water zoeken precies betekent, en waar die uitdrukking nu eigenlijk vandaan komt, waarbij bij de Kroatische gesprekspartner de vraag opkomt of spijkers zoeken bij hoog water eigenlijk niet erger zou zijn, wat des te moeilijker te beantwoorden is als de auteur daar zelf nog nooit over nagedacht heeft, net zo min als over het feit waarom jonge koeien uit de sloot halen nooit een staande uitdrukking is geworden, terwijl dat op zichzelf toch ook iets eigenaardigs zou zijn.
Vertaald worden, is een confrontatie met de eigen taal, en die heeft, zoals alle talen, zijn eigen arsenaal aan gemene geheimzinnigheid en semantische muizenvallen waarvan je je pas bewust wordt al je de vragen van je vertaler moet beantwoorden, die tegelijkertijd aan jou wil uitleggen hoe die Staande Uitdrukkingen in haar taal alvast zijn gaan liggen, omdat die spijkers en die koeien wel vertaald kunnen worden, maar nooit als spijkes en koeien. De metamorfoses die die spijkers en koeien dan in het Oekraïens, het Koreaans, het Braziliaans, het Lets en het Kroatisch ondergaan, zu je nooit kennen, omdat je die talen nu eenmaal niet kunt lezen.
... ...
... Als auteur en uitgever evenwel bij elkaar willen blijven dan is er een derde, minder prettige mogelijkheid, te weten dat de uitgever het boek uit een andere, derde taal laat vertalen omdat dat goedkoper is. Vertalers uit het Nederlands zijn in sommige landen schaars. En de wetten van de markt heersen ook hier: schaars is duur. Sommige buitenlandse uitgevers vinden Nederlandse vertalers duur, en stellen de auteur voor de keuze: niet vertaald worden, of vertaald worden uit een andere taal.
Dat dilemma is duivels, maar in dit geval heb ik de kant van de duivel gekozen, en het goed gevonden dat Tumbas - een boek dat eerst in het Duits en daarna in het Nederlands verschenen is - uit het Duits vertaald zou worden, ook, dat mag ik er bij zeggen, omdat ik de Duitse vertaling als een volledig equivalent van mijn Nederlandse tekst beschouwde. Ik las de drukproeven, herkende alles, en was tevreden en gelukkig.
Tot slot keek ik nog even de lijst van te bedanken personen na, die achter in het boek zou komen, een flink aantal van meestal buitenlandse vrienden die mij bij het zoeken naar de graven - Tumbas is een boek met graven van dichters, schrijvers en filosofen over de hele wereld - hadden geholpen. Namen, zou je denken, hoef je niet te vertalen, maar hier was iets eigenaardigs gebeurd. Tussen namen als Viscusi, Schaber, Maclehose en Mangul stond plotseling een vreemde Spaanse naam die ik niet herkende: Fons Fabricante de Bicicletas. Hij stond er wel mooi, maar zo iemand kende ik niet. Het duurde toch nog even eer het licht bij mij aanging: het kon niemand anders zijn dan Fons Rademakers, want alleen in het Duits is Rad fiets. Fons Fabricante de Bicicletas had mij de weg gewezen op het Cimitero acatolico in Rome, maar dat was nog geen reden om zijn naam in het Spaans te vertalen. Toen ik de uitstekende Spaanse vertaalster ermee confronteerde, kreeg ze zo ongeveer een fit. Ze begreep zelf niet waarom ze dat gedaan had. En daarmee ko ik op feilbaarheid, die onherroepelijk één keer per boek zijn tol vraagt. Doodmoe, een blackout, een onzinnige vergissing in een overigens vlekkeloze vertaling, het overkomt de besten. In de loop van de jaren heb ik een kleine catalogus opgebouwd van dergelijke eigenaardigheden.
... Vertalers zijn menselijk, en menselijk betekent feilbaar, en niet alle vertalers weten op elk ogenblijk en bij elk soort proza de weg in de crepusculaire raadsels van onze taal, zeker niet als ze pas beginnen...
...
Uit de methode komen heel pertinente vragen voort die willen weten wat er nu eigenlijk staat. Dat alleen is een reden om je, in de talen die je kent - wat nog iets heel anders is dan beheersen - je vertalingen na te kijken, omdat je weet dat straks de Deense, Griekse of de Chinese vertaler naar de Duitse, Engelse of Franse vertaling zal kijken als hij of zij het niet helemaal begrijpt en het ook niet meteen aan de auteur wil of kan vragen.
...
Omgangsvormen, bijvoorbeeld, zijn ook er niet altijd voor onmiddelijke overzetting vertaalbaar. Zo zegt de Vlaamse liftster in mijn boek Nederland, als ze hoort dat ze niet met de mannelijke hoofdpersoon in het Spaanse kartuizerklooster naar binnen kan, 'dat vind ik kut'. Dat is nog precies waar het om gaat, zegt de hoofdpersoon, maar toen het boek in het Engels vertaald moest worden, werd dat woord nogmaals een probleem. Dat zegt een Engels meisje niet, zei de vertaalster. Maar ik had Engelse meisjes wel degelijk zoiets wel eens horen zeggen, en ze geloofde me, dus kwam het er in. Toen ik deze kleine controverse, die overigens beminnelijk werd opgelost, op een congres aan een Duitse filosofe van gewicht en overtreffende lengte wilde vertellen, zei deze: But Mr. Nooteboom, Cunt, I don't understand.
Dat zijn minder makkelijke ogenblikken.
Ik herhaalde het woord, en preciseerde: the female organ, waarop zij antwoorde: Ach, das meinen Sie! Jetzt verstehe ich. Ich dachte, Sie meinen Immanuel Kant!
En omgekeerd? Hoe vaak hebben vertalers mij van onsterfelijke gaffes gered? Mijn Duitse vertaalster kan heel moeilijke vragen stellen, vooral over uitdrukkingen, terwijl ze voor mijn gevoel feilloos Nederlands spreekt. Maar ze heeft ook een rood potlood, en dan wordt 1687 al gauw 1721, en Alfons de VIIde wordt de VIIIste die hij zijn moet, de derde suite van Bach wordt de vijfde, en niemand zal ooit weten aan wat voor boze lezersbrieven ik ontsnapt ben. In Rituelen wordt Nicolaus van Cusa op de brandstapel gezet. Dit kwam feilloos langs de Nederlandse, Duitse, Engelse lectoren, tot, jaren later, de Deense vertaalster opbelde en vroeg, bedoelde u misschien Giordano Bruno? Cusanus is gewoon in zijn bed gestorven...
...
Dat ik hier wat anekdotische ogenblikken heb aangehaald uit de symbiotische omgang tussen schrijvers en vertalers of vertaalsters, is om u oppervlakkig iets van die verhouding te laten proeven, die in werkelijkheid veel verder gaat dan lezers kunnen navoelen. De vertaler is de enige andere schrijver van het boek, hij of zij is de absolute criticus, ook al zal hij er nooit iets zeggen. De auteur weet dat hij zijn werk uit handen en in andere handen gegeven heeft, van iemand die het opnieuw zal schrijven, waarna zijn boek, in de zin van Borges, nooit meer hetzelfde boek zal zijn.
Een van de grootste vertalers uit de wereldgeschiedenis, de heilige Hieronymus, die de Vulgaat vertaalde, u weet wel, die uitgeteerde man in de woestijn met zijn rode kardinaalsmantel en zijn vriendelijke leeuw, zijn boek en zijn schedel, is de patroon en beschermheilige van alle vertalers. Minder zou niet goed genoeg zijn. Want in het beste geval zijn vertalers alchemisten die het goud van de ene taal in het goud van de andere veranderen, en alleen daarom al hun gewicht in goud waard...
Cees Nooteboom is schrijver. [Zie ook: Cees Nooteboom] Dit is een bekorte versie van de toespraak die hij zaterdag hield in Amsterdam tijdens de grote Vertaaldag.
Siehe auch: Über den Spracherwerb

Zurück zum Seitenanfang

Idiome
Christiane Fellbaum: Das Geheimnis der Wörter. Computerlinguisten erforschen, was Menschen in ihrem geistigem Lexikon speichern. Der Tagesspiegel Nr. 19693, 11.10.2007
...
Die Computerrevolution hat die Sprachforschung bedeutend beeinflusst. Theorien über den Erwerb, Gebrauch, und Wandel der Sprache beruhen nicht mehr ausschließlich auf Introspektion und Intuition der Forscher, sondern können anhand digitaler Corpora entwickelt werden. Das sind große Textsammlungen, die über Computerprogramme gezielt abgefragt werden und die das Verhalten vieler Sprecher in verschiedenen Kontexten und Zeitabschnitten dokumentieren. Corpora haben auch der Wortschatzforschung und Lexikografie einen Quantensprung ermöglicht.
Digitale Wörterbücher erlauben eine alternative Abbildung des Lexikons einer Sprache. Traditionelle Papierwörterbücher sind gezwungenermaßen alphabetisch, also nach orthografischen oder phonologischen Prinzipien organisiert, damit der Benutzer das Zielwort findet. Das ist praktisch, aber wissenschaftlich uninteressant. Experimente zeigen, dass Menschen Wörter und die dahinterstehenden Konzepte hauptsächlich mittels semantischer Beziehungen, also Bedeutungsprinzipien, in ihrem „geistigen Lexikon“ speichern. Ein digitales Wörterbuch erlaubt eine psychologisch realistische Darstellung unseres erstaunlich großen Wortschatzes.
Eine besondere Art von Wörtern sind Mehrwortausdrücke wie "die Katze aus dem Sack lassen", "am Hungertuch nagen" oder "kein Blatt vor den Mund nehmen". Diese alltäglichen Phrasen sind faszinierend, weil Sprecher sich ihrer Besonderheit bewusst sind und erkennen, dass sie eine Einheit, ein "langes Wort" bilden. "Nagen" gehört zum "Hungertuch" ebenso wie die Negation ("kein") zum "Blatt vor dem Mund". Als Wortkombinationen sind diese Phrasen oft ungewöhnlich oder regelverletzend; sie werden nicht erneut vom Sprecher zusammengestellt, sondern als fertige Einheiten gespeichert und abgerufen. Ihre Komponenten haben oft keine eigenständige Bedeutung. Manche sind obskur ("Hungertuch"), andere nicht interpretierbar: Was ist der Pantoffel, unter dem ein untergebutterter Ehemann steht, und wodurch geht das, was einem "durch die Lappen" geht?
Die hervorstechendste Eigenschaft dieser Idiome ist nämlich, dass sich ihre Gesamtbedeutung nicht aus der Summe ihrer Teilwörter ergibt. So spaziert man nicht auf dem Gaumen, wenn man auf dem Zahnfleisch läuft, und schaufelt nicht, wenn man jemanden auf die Schippe nimmt. Natürlich kann man auch im wörtlichen Sinn eine Katze aus dem Sack lassen. In dem Fall ist es eine aus einzelnen Wortbausteinen zusammengesetzte Botschaft, die der Sprecher wie tausend andere je nach Bedarf neu formuliert und die sich nicht auf ein Geheimnis, sondern einen Vierbeiner bezieht. Für viele Idiome ist eine wörtliche Lesart kaum möglich ("jemandem auf der Nase herumtanzen") oder undenkbar ("sich die Nacht um die Ohren schlagen").
Man wird sich der semantischen Besonderheit dieser Ausdrücke spätestens klar, wenn man auf ein unbekanntes Idiom in der eigenen oder in einer Fremdsprache stößt. Sprecher wissen intuitiv, dass Idiome nicht wörtlich in eine andere Sprache übersetzt werden können. Jede Sprache besitzt Idiome und Begriffe, die mit geistigen und körperlichen Eigenschaften, menschlichem Verhalten – besonders anderen gegenüber – zu tun haben. Sie werden von vielen Sprachen als Idiome kodiert, wenn sie auch oft auf anderen Bildlichkeiten basieren. So ist das englische äquivalent von "jemanden auf den Arm / die Schippe nehmen" "pull somebody’s leg".
Wenn wir davon ausgehen, dass Sprache ein geregeltes System ist, dann stellt sich die Frage: Warum sind Idiome, die die Normen der Kompositionalität verletzen, ein so fester und großer Bestandteil jeder Sprache? Eine einfache Erklärung ist, dass Idiome oft euphemistisch körperliche Zustände ausdrücken (beispielsweise den Tod); andererseits können sie auch derb sein: Viele Phrasen drücken eine geringe Einschätzung der geistigen Fähigkeiten eines anderen aus. Die weitverbreitete Annahme, dass Idiome immer umgangssprachlich sind und im formellen Sprachgebrauch vermieden werden sollen, ist allerdings falsch. Viele Idiome wie "die Gelegenheit beim Schopf nehmen", "den Faden verlieren", "sein Licht nicht unter den Scheffel stellen" oder "den Nagel auf den Kopf treffen" sind durchaus salonfähig und fester Bestand der Schriftsprache.
Für manche Idiome gibt es äquivalente einfache Wörter (auf die Nerven gehen/nerven; auf den Arm nehmen/verulken). Aber viele Wendungen füllen "lexikalische Lücken". Sie nehmen einen Platz im Lexikon der Sprache ein, der nicht von einem einfachen Wort besetzt ist und wo einem Konzept der sprachlichen Ausdruck fehlt. Oft sind es komplexe Begriffe, die nicht angemessen mit einem Wort ausgedrückt werden können, wie beispielsweise "zwischen zwei Stühlen sitzen" oder "den Sack schlagen und den Esel meinen". Interessant sind die vielen Idiome mit einer obligatorischen Negationskomponente ("sich keinen Reim auf etwas machen können", "nicht auf den Kopf gefallen sein"), denn einfache Wörter drücken selten ein Nichttun oder einen Nichtzustand aus.
In vieler Hinsicht unterscheiden sich Idiome nicht von einfachen Wörtern. Sie können mehrere Lesarten haben ("vom Leder ziehen"). Auch unterliegen sie den normalen Regeln des Sprachwandels. Neue Wendungen werden aufgenommen ("das ist nicht mein Tag"), andere veralten ("sich in Wichs werfen"). Wieder andere nehmen neue Bedeutungen an: "in die Röhre schauen" bedeutete zunächst nur "leer ausgehen", aber spätestens seit 1970 ist auch die zusätzliche Bedeutung "fernsehen" belegt. "Unter dem Pantoffel" (der Ehefrau) standen früher nur Ehemänner; mittlerweile kann dieser Status auch Ehefrauen, Singles, Angestellten und sogar Städten zugeschrieben werden, die von (Ehe-)Männern, Vorgesetzten oder Regierungsinstitutionen beherrscht werden.
Die Auswertung der digitalen Corpora stellt oft linguistische Theorien infrage. Eine Grundannahme ist, dass bei der Sprachproduktion Wörter aus dem mentalen Lexikon abgerufen werden und in die entsprechenden "Slots" im Satz (Subjekt, Objekt etc.) eingefügt werden. Das scheint im Falle von einfachen Wörtern konsensuell. Für Mehrwortausdrücke wie Idiome hieße es, dass sie als einheitliche "lange Wörter" eingesetzt werden. Corpora zeigen jedoch, dass die Worteinheiten nicht nur aufgebrochen, sondern auch verändert werden. So finden wir neben "er nahm kein Blatt vor den Mund" auch andere Formen der Negation ("er nahm nie ein Blatt vor den Mund", "seine Art, selten ein Blatt vor den Mund zu nehmen"), Affirmation statt Negation ("ein Regierungssprecher ist ein Mann, der 100 Blätter vor den Mund nimmt"), Umstellungen der Idiomkomponenten ("mit so einem kecken Mund, vor den kein Blatt genommen wird") und neue Wortbildungen ("kein Notenblatt vor den Mund").
Diese Beispiele zeigen, dass Sprecher das Idiom nicht immer als Einheit, sondern durchaus wie eine frei komponierte Gruppe von Wörtern behandeln, selbst wenn das Idiom semantisch nicht dekomponierbar ist und "Blatt" von zeitgenössischen Sprechern keine Bedeutung zugeschrieben wird. Obwohl die Mehrworteinheiten im mentalen Lexikon als Einheiten repräsentiert sind, brechen Sprecher sie auf und Hörer stellen sie wieder zusammen, auch dann, wenn die Kernkomponenten der Idiome nicht in ihren üblichen Formen oder Konstellationen auftreten. Die Beispiele zeigen, dass die Regeln der Grammatik auch Zugriff ins Innere dieser "langen Wörter" haben.
...
-ry: ZUR PERSON
Christiane Fellbaum ist eine der weltweit führenden Forscherinnen in der linguistischen Datenvereinigung. Als die 1950 in Braunschweig geborene Professorin an der Psychologischen Fakultät der Princeton University 2001 den Wolfgang-Paul-Preis der Humboldt-Stiftung erhielt, nutzte sie die Preissumme von 1,53 Millionen Euro, um mit einem Forschungsvorhaben nach Deutschland zurückzukehren. Fellbaum, die schon mit 19 Jahren zum Studium in die USA ging, baute das Projekt "Kollokationen im Wörterbuch" an der Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften auf. Die Redewendungen, mit denen Fellbaum arbeitet, sind Teil des Digitalen Wörterbuchs der Deutschen Sprache (http://www.dwds.de/).

Mehr zur Sprachfertigkeit / Sprachentwicklung, s. Über den Spracherwerb